گسترش هوش مصنوعی و فناوری‌های دیجیتال در حال تغییر آینده بازار کار جهان است. در حالی که میلیون‌ها فرصت شغلی جدید در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، تحلیل داده و امنیت سایبری شکل می‌گیرد، کشورهای در حال توسعه با یک پرسش اساسی روبه‌رو هستند: آیا می‌توانند به مراکز جدید تولید فناوری تبدیل شوند یا همچنان تأمین‌کننده نیروی کار ارزان برای شرکت‌های بزرگ باقی خواهند ماند؟

رشد سریع فناوری‌های دیجیتال، فرصت‌های تازه‌ای را پیش روی اقتصادهای نوظهور قرار داده است. کشورهایی که تا چند سال پیش سهم محدودی از بازار جهانی فناوری داشتند، اکنون می‌توانند با تربیت نیروی متخصص و توسعه زیرساخت‌های دیجیتال، جایگاه مهم‌تری در اقتصاد آینده پیدا کنند.

با این حال، برخورداری از نیروی کار جوان و دسترسی به اینترنت به‌تنهایی برای موفقیت کافی نیست. کارشناسان معتقدند آینده کشورهای موسوم به «جنوب جهانی» که عمدتاً شامل اقتصادهای در حال توسعه در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین می‌شود، به توانایی آن‌ها در توسعه فناوری‌های بومی، حفظ استعدادهای متخصص و ایجاد ارزش اقتصادی از نوآوری بستگی دارد.

تحول بازار کار تا سال ۲۰۳۰؛ ایجاد ۱۷۰ میلیون شغل جدید

بازار کار جهانی در آستانه یکی از بزرگ‌ترین تحولات خود قرار دارد. گسترش هوش مصنوعی، خودکارسازی فرایندها و افزایش دسترسی به فناوری‌های دیجیتال، علاوه بر ایجاد مشاغل جدید، بسیاری از فرصت‌های شغلی فعلی را نیز تغییر خواهد داد.

بر اساس گزارش «آینده مشاغل ۲۰۲۵» مجمع جهانی اقتصاد (World Economic Forum)، انتظار می‌رود تحولات اقتصادی، جمعیتی و فناوری تا سال ۲۰۳۰ حدود ۱۷۰ میلیون فرصت شغلی جدید ایجاد کنند. در مقابل، نزدیک به ۹۲ میلیون شغل نیز ممکن است به دلیل تغییر ساختار بازار کار از بین بروند یا جایگزین شوند.

در مجموع، این تحولات می‌توانند به افزایش خالص ۷۸ میلیون فرصت شغلی در سطح جهان منجر شوند. البته این آمار به معنای رشد یکسان اشتغال در تمام کشورها و صنایع نیست و برخی مشاغل با کاهش تقاضا مواجه خواهند شد.

پیش‌بینی تغییرات اشتغال جهانی در بازه ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۰، بر اساس گزارش مجمع جهانی اقتصاد.

یکی دیگر از نکات مهم این گزارش، تغییر مهارت‌های موردنیاز نیروی کار است. برآوردها نشان می‌دهد تا سال ۲۰۳۰ نزدیک به ۳۹ درصد از مهارت‌های فعلی کارکنان تغییر می‌کند یا اهمیت خود را از دست می‌دهد.

همچنین از هر ۱۰۰ نیروی کار، حدود ۵۹ نفر برای ادامه فعالیت حرفه‌ای خود به آموزش مجدد یا ارتقای مهارت نیاز خواهند داشت. این موضوع نشان می‌دهد که یادگیری مستمر، دیگر یک مزیت رقابتی اختیاری نیست و به ضرورتی برای حضور در بازار کار آینده تبدیل شده است.

کدام مشاغل دیجیتال در آینده بیشترین تقاضا را خواهند داشت؟

با گسترش استفاده از فناوری در صنایع مختلف، تقاضا برای نیروهای متخصص در حوزه‌های دیجیتال افزایش پیدا می‌کند. با این حال، فرصت‌های شغلی آینده تنها به برنامه‌نویسان و توسعه‌دهندگان هوش مصنوعی محدود نخواهد بود.

کسب‌وکارها به متخصصانی نیاز دارند که علاوه بر شناخت فناوری، بتوانند از آن برای حل مسائل واقعی استفاده کنند. برای مثال، یک متخصص هوش مصنوعی در صنعت کشاورزی ممکن است روی بهینه‌سازی مصرف آب فعالیت کند، در حالی که همین فناوری در حوزه سلامت برای تحلیل تصاویر پزشکی یا مدیریت اطلاعات بیماران به کار گرفته شود.

بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، برخی از مهم‌ترین حوزه‌های دارای ظرفیت رشد اشتغال عبارت‌اند از:

• هوش مصنوعی و یادگیری ماشین: طراحی، توسعه و پیاده‌سازی سامانه‌های هوشمند.
• تحلیل داده و کلان‌داده: پردازش اطلاعات و استخراج الگوهای کاربردی برای تصمیم‌گیری.
• امنیت سایبری: محافظت از شبکه‌ها، اطلاعات و زیرساخت‌های دیجیتال.
• رایانش ابری: توسعه و مدیریت سرویس‌ها و زیرساخت‌های ابری.
• فناوری مالی: طراحی راهکارهای پرداخت دیجیتال و خدمات مالی هوشمند.
• رباتیک و خودکارسازی: بهینه‌سازی فرایندهای صنعتی و تولیدی.
• سلامت دیجیتال و فناوری کشاورزی: استفاده از فناوری برای بهبود خدمات درمانی و افزایش بهره‌وری کشاورزی.

در کنار این حوزه‌ها، تخصص‌هایی مانند بومی‌سازی مدل‌های هوش مصنوعی برای زبان‌های محلی و توسعه مجموعه‌داده‌های متناسب با نیاز هر کشور نیز اهمیت بیشتری پیدا خواهند کرد.

مجمع جهانی اقتصاد نیز متخصصان کلان‌داده، مهندسان فناوری مالی و متخصصان هوش مصنوعی و یادگیری ماشین را در میان مشاغلی قرار داده است که انتظار می‌رود از نظر درصد رشد تقاضا، عملکرد قابل‌توجهی داشته باشند.

فرصت‌های تازه هوش مصنوعی برای کشورهای در حال توسعه

یکی از تغییرات مهم بازار فناوری، گسترش فرصت‌های شغلی مرتبط با هوش مصنوعی در کشورهایی است که پیش از این سهم کمتری از اقتصاد دیجیتال داشتند.

گزارش بانک جهانی نشان می‌دهد که تقاضا برای مهارت‌های هوش مصنوعی در برخی اقتصادهای با درآمد متوسط با سرعت قابل‌توجهی افزایش یافته است.

بر اساس این گزارش، تعداد آگهی‌های شغلی نیازمند مهارت‌های هوش مصنوعی مولد در فاصله سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴ حدود ۹ برابر شده است. با این حال، بخش عمده این فرصت‌ها همچنان در کشورهای پردرآمد متمرکز هستند.

این تغییر برای کشورهای در حال توسعه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا به متخصصان آن‌ها امکان می‌دهد بدون مهاجرت، در پروژه‌های بین‌المللی مشارکت کنند یا خدمات خود را به شرکت‌های خارجی ارائه دهند.

در چنین شرایطی، کشوری که بتواند نیروی انسانی ماهر تربیت کند و زیرساخت‌های ارتباطی مناسبی در اختیار آن‌ها قرار دهد، شانس بیشتری برای جذب پروژه‌های فناوری خواهد داشت.

البته افزایش فرصت‌های شغلی به معنای دستیابی خودکار به استقلال فناوری نیست. اگر شرکت‌های داخلی تنها وظیفه اجرای بخش‌های کم‌ارزش پروژه‌ها را بر عهده بگیرند، ممکن است سهم محدودی از درآمد نهایی صنعت فناوری نصیب آن‌ها شود.

چرا نظام‌های آموزشی باید با تحولات فناوری همراه شوند؟

یکی از چالش‌های اصلی کشورهای در حال توسعه، سرعت پایین تغییر نظام آموزشی در مقایسه با پیشرفت فناوری است.

فناوری‌های جدید در فاصله زمانی کوتاهی وارد بازار می‌شوند، اما اصلاح برنامه‌های درسی و استانداردهای آموزشی معمولاً فرایندی طولانی دارد. این اختلاف سرعت باعث می‌شود برخی مهارت‌هایی که در دانشگاه‌ها آموزش داده می‌شوند، هنگام ورود دانشجویان به بازار کار دیگر پاسخ‌گوی نیاز شرکت‌ها نباشند.

تیموفی وورونین، از پژوهشگران حوزه توسعه فناوری در دانشگاه دولتی مسکو، معتقد است به‌روزرسانی استانداردهای آموزشی دولتی در بسیاری از کشورهای در حال توسعه ممکن است بین ۶ تا ۹ سال زمان ببرد.

در چنین شرایطی، تمرکز صرف بر آموزش یک ابزار یا زبان برنامه‌نویسی مشخص نمی‌تواند نیروی کار را برای آینده آماده کند.

کارشناسان پیشنهاد می‌کنند نظام‌های آموزشی علاوه بر دانش تخصصی، مهارت‌هایی مانند تفکر تحلیلی، حل مسئله، یادگیری مستقل و توانایی کار با فناوری‌های نوظهور را تقویت کنند.

برای مثال، دانش‌آموزی که امروز برنامه‌نویسی یاد می‌گیرد، احتمالاً در آینده باید با ابزارهایی کار کند که هنوز توسعه نیافته‌اند. بنابراین، توانایی یادگیری فناوری‌های جدید می‌تواند به‌اندازه تسلط بر ابزارهای فعلی اهمیت داشته باشد.

نقش جوانان و مهارت‌آموزی در آینده اقتصاد دیجیتال

جمعیت جوان یکی از مهم‌ترین مزیت‌های کشورهای جنوب جهانی در رقابت دیجیتال محسوب می‌شود.

در بسیاری از کشورهای آفریقایی و آسیایی، بخش بزرگی از جمعیت در سنین جوانی قرار دارند و از سال‌های ابتدایی زندگی با تلفن‌های هوشمند، اینترنت و خدمات دیجیتال آشنا شده‌اند.

بر اساس آمارهای مطرح‌شده در گزارش اولیه، میانگین سنی جمعیت در آفریقا حدود ۱۹.۵ سال و در جنوب آسیا نزدیک به ۲۸ سال است. این ساختار جمعیتی می‌تواند ظرفیت قابل‌توجهی برای تربیت متخصصان فناوری ایجاد کند.

در سال‌های اخیر، الگوهای آموزش مهارت نیز در کشورهایی مانند هند، نیجریه، کنیا و اندونزی تغییر کرده است. دوره‌های فشرده و کاربردی موسوم به بوت‌کمپ (Bootcamp) به افراد اجازه می‌دهند در مدت کوتاه‌تری مهارت‌های موردنیاز بازار کار را یاد بگیرند.

این دوره‌ها معمولاً بر آموزش عملی موضوعاتی مانند برنامه‌نویسی، تحلیل داده، طراحی محصولات دیجیتال و امنیت سایبری تمرکز دارند.

با وجود اهمیت تحصیلات دانشگاهی، بسیاری از کارفرمایان در حوزه فناوری به توانایی عملی افراد و تجربه آن‌ها در اجرای پروژه‌ها نیز توجه می‌کنند.

از سوی دیگر، شرکت‌های بزرگ فناوری و پلتفرم‌های آموزش آنلاین با ارائه دوره‌های تخصصی و گواهینامه‌های حرفه‌ای، مسیرهای تازه‌ای برای ورود به بازار کار دیجیتال ایجاد کرده‌اند.

این فرصت‌ها به‌ویژه برای افرادی اهمیت دارد که به دانشگاه‌ها یا مراکز آموزشی پیشرفته دسترسی محدودی دارند.

دورکاری و بازار جهانی؛ فرصتی برای متخصصان کشورهای در حال توسعه

گسترش اینترنت پرسرعت، ابزارهای همکاری آنلاین و پلتفرم‌های فریلنسری باعث شده است موقعیت جغرافیایی در برخی مشاغل دیجیتال اهمیت کمتری نسبت به گذشته داشته باشد.

امروزه یک برنامه‌نویس، طراح، تحلیلگر داده یا مشاور فناوری می‌تواند از شهری کوچک در آسیا، آفریقا یا آمریکای لاتین با شرکت‌هایی در کشورهای دیگر همکاری کند.

این تحول علاوه بر افزایش فرصت‌های درآمدی، می‌تواند نیاز به مهاجرت نیروی متخصص را در برخی حوزه‌ها کاهش دهد.

همچنین اقتصاد پلتفرمی یا اقتصاد گیگ (Gig Economy) که بر انجام پروژه‌های کوتاه‌مدت و همکاری‌های مستقل استوار است، فرصت‌های بیشتری برای فعالیت در بازارهای جهانی فراهم کرده است.

در گزارش اولیه، با استناد به برآوردهای بانک جهانی آمده است که اقتصاد گیگ ممکن است تا ۱۲ درصد از بازار کار جهانی را در بر بگیرد. همچنین کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط سهم قابل‌توجهی از فعالیت پلتفرم‌های جهانی کار دیجیتال دارند.

با این حال، ورود به این بازار بدون چالش نیست. رقابت شدید، تفاوت دستمزدها، محدودیت‌های پرداخت بین‌المللی و نبود حمایت‌های شغلی کافی می‌توانند بر شرایط کاری متخصصان تأثیر بگذارند.

بنابراین، توسعه بازار کار دیجیتال تنها به ایجاد فرصت‌های بیشتر محدود نمی‌شود و به قوانین مناسب، زیرساخت‌های ارتباطی قابل‌اعتماد و امکان دسترسی عادلانه به خدمات مالی نیز نیاز دارد.

خطر وابستگی دیجیتال؛ از فرار مغزها تا نیروی کار ارزان

با وجود فرصت‌های گسترده اقتصاد دیجیتال، کارشناسان نسبت به شکل‌گیری نوع تازه‌ای از وابستگی اقتصادی هشدار می‌دهند.

در گذشته، بسیاری از کشورهای در حال توسعه مواد خامی مانند نفت، فلزات و محصولات کشاورزی را به بازارهای جهانی صادر می‌کردند، در حالی که بخش بزرگی از ارزش افزوده نهایی در کشورهای صنعتی ایجاد می‌شد.

حالا این نگرانی وجود دارد که الگوی مشابهی در اقتصاد دیجیتال تکرار شود.

در چنین شرایطی، کشورهای در حال توسعه ممکن است به تأمین‌کنندگان داده و نیروی کار دیجیتال ارزان تبدیل شوند، در حالی که مالکیت پلتفرم‌ها، الگوریتم‌ها و فناوری‌های اصلی در اختیار شرکت‌های بزرگ خارجی باقی بماند.

برای مثال، فعالیت‌هایی مانند برچسب‌گذاری داده‌ها، نظارت بر محتوا، برنامه‌نویسی پایه و انجام وظایف خرد دیجیتال می‌توانند به نیروی کار کشورهای کم‌درآمد واگذار شوند. در مقابل، سود اصلی توسعه مدل‌های هوش مصنوعی، زیرساخت‌های ابری و محصولات نرم‌افزاری ممکن است در اختیار شرکت‌های مالک فناوری قرار گیرد.

این وضعیت گاهی با عنوان «صادرات مواد خام دیجیتال» توصیف می‌شود؛ مفهومی که به عرضه داده و نیروی کار بدون دستیابی به سهم متناسب از مالکیت و ارزش نهایی فناوری اشاره دارد.

از سوی دیگر، مهاجرت متخصصان به کشورهای دارای فرصت‌های شغلی بهتر نیز می‌تواند ظرفیت نوآوری داخلی را کاهش دهد.

در نتیجه، مسئله اصلی صرفاً افزایش تعداد برنامه‌نویسان یا متخصصان فناوری نیست، بلکه ایجاد شرایطی است که این افراد بتوانند در کشور خود محصولات، شرکت‌ها و فناوری‌های ارزشمند توسعه دهند.

کشورهای در حال توسعه چگونه می‌توانند به تولیدکنندگان فناوری تبدیل شوند؟

تبدیل شدن به قطب فناوری به سرمایه‌گذاری در آموزش محدود نمی‌شود. کشورها برای دستیابی به جایگاه مستقل‌تر در اقتصاد دیجیتال، به مجموعه‌ای از سیاست‌ها و زیرساخت‌های هماهنگ نیاز دارند.

یکی از مهم‌ترین موضوعات در این زمینه، حاکمیت دیجیتال است. این مفهوم به توانایی کشورها برای مدیریت زیرساخت‌ها، داده‌ها، قوانین و فناوری‌های موردنیاز خود اشاره دارد.

کشوری که نیروی متخصص زیادی دارد، اما برای خدمات ابری، پلتفرم‌های اصلی و فناوری‌های کلیدی کاملاً به شرکت‌های خارجی وابسته است، ممکن است همچنان در تصمیم‌گیری‌های راهبردی با محدودیت مواجه شود.

کارشناسان برای کاهش چنین وابستگی‌هایی بر چند محور مهم تأکید دارند:

• توسعه زیرساخت‌های ارتباطی، مراکز داده و خدمات رایانش ابری داخلی
• سرمایه‌گذاری در آموزش تخصصی و پژوهش‌های کاربردی
• حمایت از استارتاپ‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان
• تقویت همکاری میان دانشگاه‌ها، دولت و بخش خصوصی
• ایجاد شرایط مناسب برای حفظ متخصصان و کاهش مهاجرت نیروی انسانی
• توسعه محصولات نرم‌افزاری، پلتفرم‌ها و مالکیت فکری بومی

یکی دیگر از اولویت‌های مهم، تربیت متخصصانی است که بتوانند میان فناوری و نیازهای اقتصادی ارتباط برقرار کنند.

برای مثال، توسعه یک مدل هوش مصنوعی به‌تنهایی کافی نیست؛ بلکه متخصصانی لازم هستند که بتوانند آن را در صنایع مختلف پیاده‌سازی کنند، عملکردش را ارزیابی کنند و درباره امنیت و استفاده مسئولانه از آن تصمیم بگیرند.

همچنین تقویت مهارت‌های میان‌رشته‌ای می‌تواند به شکل‌گیری فرصت‌های جدید کمک کند. ترکیب دانش مهندسی با پزشکی، کشاورزی، آموزش یا امور مالی از جمله مسیرهایی است که امکان تولید محصولات فناورانه متناسب با نیازهای داخلی را فراهم می‌کند.

در نهایت، کشورهایی که بتوانند از مرحله استفاده از فناوری به مرحله طراحی و تولید آن برسند، فرصت بیشتری برای حضور در بخش‌های باارزش‌تر اقتصاد جهانی خواهند داشت.

جمع‌بندی؛ آینده اقتصاد دیجیتال به آموزش و زیرساخت وابسته است

رشد هوش مصنوعی و فناوری‌های دیجیتال می‌تواند فرصت بزرگی برای کشورهای در حال توسعه باشد. ایجاد میلیون‌ها شغل جدید، گسترش دورکاری و افزایش تقاضا برای مهارت‌های تخصصی، مسیرهای تازه‌ای برای حضور این کشورها در اقتصاد جهانی ایجاد کرده است.

با این حال، آینده موفقیت آن‌ها تنها به تعداد نیروهای متخصص بستگی ندارد. توسعه فناوری‌های بومی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، حمایت از نوآوری و ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار، عواملی هستند که می‌توانند جایگاه کشورهای در حال توسعه را در زنجیره ارزش دیجیتال تغییر دهند.

در این میان، دسترسی به تجهیزات سخت‌افزاری مطمئن نیز یکی از پیش‌نیازهای فعالیت در فضای دیجیتال است. از مراکز آموزشی و کسب‌وکارهای کوچک گرفته تا شرکت‌های فناوری، استفاده از تجهیزات شبکه، حافظه‌های ذخیره‌سازی و زیرساخت‌های ارتباطی باکیفیت اهمیت زیادی دارد. گارانتی آونگ با ارائه خدمات گارانتی و پشتیبانی پس از فروش برای محصولات تحت پوشش خود، به کاربران و کسب‌وکارها کمک می‌کند تا با اطمینان بیشتری تجهیزات موردنیاز فعالیت‌های دیجیتال خود را انتخاب کنند.